50 lat na wąskiej taśmie

Amatorski Klub Filmowy „iks” działa przy Miejskim Domu Kultury już od 50 lat. Mikołowska grupa jest znana w całym kraju jako najstarszy klub filmowy w Polsce.

Końcem lat 50 tych na całym Śląsku wokół ośrodków kultury i zakładów pracy zaczął rozwijać się ruch amatorski. Powstawały nie tylko koła filmowe , ale także fotograficzne, naukowe, literackie. W Łaziskach Górnych w nowo oddanym do użytku Miejskim Domu Kultury powstał Amatorski Klub Filmowy „Nurt”. Jego założycielem i instruktorem był Zdzisław Ręka.  Na zajęcia do klubu garnęła się młodzież nie tylko z Łazisk, ale także z Mikołowa i okolic.  W Łaziskach nie było jednak odpowiedniego klimatu do prowadzenia działalności. Jednocześnie co raz lepiej funkcjonowała mikołowska sekcja „Nurtu”. Szybko się okazało, że grupa, której przewodzili Norbert Kuczyński, Michał Kuczmiński, Gerard Piszczek i Ryszard Dziewoński niezwykle poważnie traktuje realizację filmów. W 1959 roku Ręka podjął decyzję o przeniesieniu działalności do Mikołowa. Jesienią filmowcy zadomowili się w piwnicy Miejskiego Domu Kultury.

Żaden klub w Polsce nie mógł się też poszczycić tak prostą a jednocześnie oryginalną nazwą, oto klub filmowy z Mikołowa zwie się: „iks”, początkowo pisany jako „iks” małymi literami, kursywą i dodatkowo w cudzysłowie. Nie stosowano zamiennika w postaci litery X, nie oddawała ona bowiem pokrętnego – artystycznego charakteru nazwy. Być może dla dzisiejszych twórców i sympatyków ruchu amatorskiego termin X nijak ma się do kinematografii, jednak wytłumaczenie jej pochodzenia jest dosyć proste. Otóż jeszcze w epoce filmów celuloidowych na taśmie filmowej nie można było nagrać dźwięku. Ścieżka dźwiękowa włączaną była ręcznie z magnetofonu szpulowego. Realizator filmu był zobowiązany do umieszczenia w czołówce filmu w 1 sekundowych odstępach następujących po sobie cyfr 1,2,3, po czym umieszczenia znaku X. Kiedy na ekranie pojawiał się ten znak realizator projekcji uruchamiał i synchronizował do obrazu dźwięk. Amatorzy z Mikołowa postanowili znaczek X przerobić na „iks” i sygnować nim swoją działalność.

W latach 60 instruktorem „iksa” został sławny śląski filmowiec Stanisław Fischer. Od początku swojej działalności związany był z AKF „Śląsk”, w czasie, kiedy został szefem mikołowskiego klubu pracował zawodowo jako montażysta w katowickiej telewizji. Dwaj naczelni twórcy „iksa”: Kuczmiński i Piszczek byli absolwentami Liceum Plastycznego, stąd nie dziwi fakt, że w swojej twórczości skupili się głównie na filmie animowanym. Wspólnie zrealizowali pięć filmów metodą wycinankową. Jeden z nich - „Cyrk” usankcjonował wysoka pozycję mikołowskiego klubu w ruchu amatorskim. Na XV konkursie OKFA w 1967 roku w Bielsku Białej film ten zdobył II nagrodę, a w 1968 został zakwalifikowany do Międzynarodowego Festiwalu Filmów Animowanych w Salerno. Było to wielkie osiągniecie, tym bardziej, że obraz ten zdobył  tam najwyższą w ruchu amatorskim nagrodę: prestiżowy złoty medal UNICA. Niestety z Salerno do Mikołowa nie dotarł medal, a co gorsza gdzieś po drodze zaginął sam film. Był to najlepszy okres działalności „iksa”. Z końcem pierwszego dziesięciolecia istnienia klubu nadeszły lata „chude”. Z klubu odeszła część starszych członków. Stanisław Fischer po konflikcie z władzami miasta zrezygnował z dalszego prowadzenia „iksa”. W efekcie z pracy najmłodszych członków od 1969 roku w klubie nie powstał żaden film konkursowy. Za to ostatnim wielkim sukcesem Kuczmińskiego i Piszczka zakończyła się produkcja filmu animowanego „Humbug”. Obraz ten po raz kolejny został nagrodzony na międzynarodowym festiwalu UNICA w Estoril  w Hiszpanii. Mikołowski „iks” po raz drugi sięgnął po laury najwyższe :  Brązowy Medal UNICA. Tym razem film i medal dotarły do Mikołowa.

15 lutego 1974 roku stanowisko instruktora objął Leon Wojtala .  Już wówczas był on uważany za jednego z najzdolniejszych filmowców południowej Polski. Rozpoczął się najwspanialszy okres w dziejach „iksa” Wojtala swoją osobowością i charakterem oraz doświadczeniem inspirował młodzież uczęszczająca do klubu.  Co więcej najsłynniejszy film Wojtali „Markowa i jej świat” zdobywa srebrny medal na konkursie UNICA w Toruniu. Jest to trzeci medal UNICA, który trafia do Mikołowa.  O klubie zaczęło być głośno. O sukcesach „iksa” donosiła prasa ogólnopolska i Polskie Radio. Działalnością „iksa” zainteresowała się nawet telewizja. W kwietniu 1976 roku w programie Studio 2 wyświetlono film „Migdalowa polana”. Po projekcji na antenie nadano wywiad z Wojtalą. Lata 70 i 80 dla klubu to pasmo sukcesów. Niemal każdy festiwal przynosił nowe nagrody, a „iks’ znalazł miejsce w czołówce kina amatorskiego.

W 1986 roku Wojtala otrzymał jeszcze jedną ważny laur, była to prestiżowa nagroda im. Norberta Boronowskiego przyznawaną przez Śląskie Towarzystwo Filmowe.  Trwające od 1974 roku pasmo sukcesów „iksa” przerwała nagła śmierć Leona Wojtali 28 sierpnia 1993 roku. Nowym instruktorem mianowanym dopiero w grudniu 1993 roku został Teodor Szojda.

Klub w tamtym okresie całkowicie przeszedł na technikę wideo, zakupiono nową kamerę oraz 2 magnetowidy. W tej technice powstało kilka filmów fabularnych. Szczególnie aktywnym twórcą lat 90 był Bernard Szubert.  W tym okresie zespół „iksa” zrealizował też film promocyjny powiatu mikołowskiego .  Zrobiony z dużym rozmachem, w dwóch wersjach językowych polskiej i niemieckiej.  Kamery „iksa” obecne były na wszystkich ważnych imprezach, dokumentowały „Mikołowskie Dni Muzyki”, „Impresje mikołowskie” oraz tradycyjnie „Dni Mikołowa”.

W 2001 roku na stanowisku instruktora Teodora Szojdę zastąpił wieloletni członek „iksa” Jerzy Jóźwiak, odmłodził się radykalnie skład klubu. „Iks” znów zaczął pojawiać się na festiwalach i zdobywać nagrody. Od 2004 roku w klubie pracuje kamera cyfrowa, od 2005 montaż filmów odbywa się na komputerze. Jednymi z pierwszych filmów zrobionych w tej technice, które zostały zauważone na festiwalach był dokument Mateusza Bogusa „Kirkut”, fabuła Michała Gajdy „Leon – Piotr. Piotr – Leon”, impresja Krzysztofa Mostka „American dream” oraz teledysk Gajdy „Bujakowskie widły”. Niebawem nastąpi premiera najnowszego filmu „iksa”  „Miasto w kadrze” opowiadającego o  mieście Mikołowie. Jerzy Jóźwiak napisał scenariusz i podjął się reżyserii w realizację zaangażowali się też najmłodsi członkowie klubu Paweł Mucha i Dominika Długajczyk.